Mensen vrezen steeds meer voor het verliezen van hun baan omdat arbeidstaken vaker geautomatiseerd worden. Dit is al een tijdje te zien in lagere* functies, denk bijvoorbeeld aan zelfscankassa’s of robots in fabriekshallen. Maar tegenwoordig vertrouwen ook artsen op hun computersysteem bij het kiezen van een behandelrichting en dankzij innovatieve startups zijn straks mensen in specialistische functies, zoals advocaten, misschien wel overbodig.

Mensen die geboren zijn in de westerse wereld worden sinds zo’n 100 jaar klaargestoomd voor 40-urige werkweken, presteren en doorgroeien. In deze maatschappijen is rijk zijn een prioriteit waardoor veel mensen het maken van carrière van levensbelang vinden. Dit resulteert in een levensinvulling die niet past bij de werking van ons brein. Dat zien we dan ook aan ‘first world disorders’: zowel burn-outs, depressies als angststoornissen liggen continu op de loer.
Prestatiedrang is niemand meer vreemd en we worden dag in, dag uit overladen met prikkels en verwachtingen. De som van deze variabelen zorgt voor hersenkortsluiting. We ervaren geen plotselinge stress maar chronische en daar gaan we aan onderdoor. Chronische stress is een modern verschijnsel waarmee ons lichaam gedurende de gehele evolutie niet te maken heeft gehad. Omdat evolutie nu eenmaal ontzettend traag te werk gaat en het brein niet langdurig kan voldoen aan de toenemende maatschappelijke verwachtingen, is het beter om de omgeving aan te passen.

Is automatisering daarom echt zo’n probleem? Neem het volgende gedachte-experiment: Bij de Media Markt kun je een betaalbare robot kopen die je dezelfde fysieke en mentale vaardigheden en kennis kunt geven als de jouwe. Het enige verschil is dat de robot niet beperkt wordt door menselijke ongemakken zoals emotie, ziekte en vermoeidheid. Ook heeft de robot daarom geen baat bij beloning, bijvoorbeeld in de vorm van salaris. De robot genereert zijn eigen energie door één of andere handige, duurzame techniek die inmiddels overal op de wereld is geïmplementeerd. De functie van de robot is om de taken die bij jouw baan horen over te nemen en deze optimaal uit te voeren. Je salaris blijft op jouw rekening gestort worden. Zou je de robot kopen?

We zijn gehecht aan geld omdat we aangeleerd krijgen dat voorzien in materialistische behoeften het antwoord is voor een zorgeloos leven. Maar niemand kan ontkennen dat leuke mensen minder leuk worden van geld en dat stomme mensen nog stommer worden van geld. Geld is één van de grote, boze veroorzakers als het gaat om inhumane daden en psychische problematiek.

Een systeem dat niet geld-gedreven is kan veel rust brengen. Rust is een staat die in de huidige maatschappij ontbreekt. Is het uitbannen van stress niet juist de oplossing voor een zorgeloos bestaan? Zou het niet prettig zijn om ons werk over te laten nemen door robots? Let’s face it: we zijn niet gemaakt om 40 uur per week op een kantoor te zitten om te werken voor een construct dat bestaat omdat we met z’n allen doen alsof het bestaat. Geld is tenslotte niets dan een papiertje waar we collectief waarde aan toekennen.

Dit geldt overigens voor veel meer constructen: er zijn talloze bedrijven en functies die hun bestaansrecht verliezen wanneer iedereen erkent dat hun dienst eigenlijk geen waarde heeft. Hoge organen hebben in het verleden bepaalde regels en diensten de wereld ingeroepen en de samenleving heeft deze geaccepteerd. Organen die overigens ook alleen maar bestaan omdat het volk hun relevantie aannam. Momenteel spelen we een soort globaal rollenspel voor volwassenen, waarin we massaal “doen alsof”. Als we allemaal geloven dat onze bezigheden relevant zijn, voelt onze tijdsbesteding waardevol en nuttig.

Maar wanneer we echt kritisch op onszelf reflecteren kun je enkel tot de volgende conclusie komen: we zijn slechts poppetjes die ingezet worden om rijke bedrijven rijker te maken. In hoge functies mogen we onszelf trots “specialist” of “senior” noemen omdat we dan uitzonderlijk goed zijn geworden in geld in het laatje brengen voor dat specifieke bedrijf. We blijven massaal gehoorzaam omdat we waarde toekennen aan papier waar waarde aan toe is gekend. Is dat eigenlijk niet heel treurig?

De toenemende psychische problematiek in de westerse wereld laat zien dat het tijd is voor the robots to take over. Hopelijk betekent dat het einde van de stress dat kapitalisme met zich mee brengt, en het begin van een nieuw (economisch) systeem.

*Functies waaraan een laag salaris verbonden is